Het dak als schakel in natuur

Hoe kan een dak bijdragen aan de leefbaarheid van de stad? Die vraag staat centraal bij De Haagse Mini Kwekerij. In de eerste pilot hebben we vastgesteld dat kurk-sedum verkoelend werkt in de zomer (tot 1 3 graden koeler) en isolerend in de winter(tot 8 graden warmer) . In deze fase onderzoeken we hoe Haagse duinvegetatie kan bijdragen aan biodiversiteit. Door inheemse plantensoorten uit de Haagse duinen toe te passen, ontstaat ook nieuw leefgebied voor insecten en andere dieren in de stad. En dat is hard nodig. Sinds 1990 is de populatie insecten sterk afgenomen (75% minder), onder andere door verlies van leefgebied. Tegelijkertijd liggen er enorme kansen op het dak. Alle Nederlandse tuinen samen beslaan een oppervlakte vergelijkbaar met de Veluwe. Dit oppervlak aan natuur zouden we kunnen verdubbelen door het vergroenen van platte daken. En als dit gebeurt met de juiste inheemse beplanting, kan een netwerk van leefgebieden ontstaan waar soorten zich via de daken kunnen verspreiden. De Haagse Mini Kwekerij onderzoekt hoe zo’n dak eruit kan zien. Daarbij kijken we niet alleen naar planten, maar ook naar de opbouw van het substraat en het gebruik van natuurlijke en circulaire materialen zoals geëxpandeerde kurk, schapenwol, biochar en gerecyclede dakpannen. Lees hieronder hoe we dat doen.

Inheemse plantengemeenschappen

Sedum is de verzamelnaam voor kleine vetplanten die goed bestand zijn tegen droogte. Ze verschijnen soms spontaan op oude muren en daken. In de natuur groeien sedums vaak samen in gemeenschappen. Ook in de Haagse duinen maken ze deel uit van grotere plantengemeenschappen met vele andere soorten.

De omstandigheden op daken lijken verrassend veel op die van de duinen: veel zon, harde wind, droge periodes en weinig beschikbaar water. Dat werkt als een natuurlijk filter waarin vooral soorten overleven die goed zijn aangepast aan deze omstandigheden. Binnen dit project onderzoeken we daarom of plantensoorten die in de duinen samen met sedum voorkomen, ook geschikt zijn voor toepassing op groene daken. In overleg met de Haagse stadsecoloog is een selectie gemaakt van inheemse soorten die op deze locatie zijn aangeplant. Waarom zijn inheemse soorten zo belangrijk? Veel insecten zijn afhankelijk van specifieke plantensoorten voor voedsel, voortplanting of beschutting. Zo wordt de voorjaarsganzerik, die in de duinen matten van gele bloemen vormt, veel bezocht door zandbijen. Wanneer dergelijke soorten ook op daken groeien, kunnen groene daken functioneren als tussenstations waar insecten voedsel vinden en zich verder in de omgeving verspreiden. Naast talloze voordelen voor het gebouw en haar bewoners, heeft een kurk-sedum dak met inheemse soorten dus ook veel voordelen voor de omgeving.

Regeneratief substraat 

De kwaliteit van het substraat bepaalt in grote mate hoe veerkrachtig een groen dak is. In dit project staat een levende en natuurlijke bodem centraal, met aandacht voor waterbuffering, voeding en bodemleven. Op de geëxpandeerde kurk wordt eerst een laag schapenwol aangebracht. Schapenwol werkt als natuurlijke meststof, verbetert de bodemstructuur en helpt vocht vast te houden tijdens droge periodes.

Daarbovenop komt een speciaal samengesteld substraat van onder andere gerecyclede dakpannen, compost en biochar. Biochar is een koolstofrijk materiaal dat ontstaat door pyrolyse: het gecontroleerd verhitten van organisch materiaal zoals hout of reststromen uit de landbouw. Door de poreuze structuur kan biochar veel water vasthouden. Tegelijkertijd is het zeer stabiel, waardoor koolstof langdurig wordt opgeslagen. De vermalen dakpannen, afkomstig uit renovatieprojecten, zorgt voor luchtigheid, mineralen en stabiliteit in het substraat. Compost voegt organische stof en voedingsstoffen toe en stimuleert het bodemleven. Daarnaast helpt compost bij het vasthouden van water. Er is bewust gekozen om geen veen toe te passen. Bij de winning van veen komen grote hoeveelheden CO₂ en methaan vrij. Door alternatieve materialen te gebruiken, streven we naar verbetering van bodemgezondheid, biodiversiteit met een positieve bijdragen aan ons leefklimaat.

De kurk waarop het geheel ‘drijft’

De drager van deze dakopbouw bestaat uit geëxpandeerde kurk. De grondstof hiervoor komt van de Quercus suber, beter bekend als de kurkeik.

De schors van deze boom groeit uit tot een dikke, sponsachtige laag die de boom beschermt tegen hitte, droogte en zelfs bosbranden. Een kurkeik kan ongeveer 250 jaar oud worden. Zodra de boom volwassen is, kan de schors eens in de 9 tot 11 jaar worden geoogst zonder dat de boom wordt gekapt. De bast groeit daarna vanzelf weer aan. Voordat de eerste oogst mogelijk is, moet een kurkeik echter 20 tot 25 jaar groeien. Een oud Portugees gezegde luidt daarom: “Een kurkeik plant je voor je kleinkinderen.” Voor de beeldvorming staat er op onze kwekerij een echte kurkeik, B100, hij is nu 7 jaar. De eerste oogst van de boom levert een ruwe kwaliteit kurk op die minder geschikt is voor toepassingen zoals wijnkurken of vloeren, maar uitstekend bruikbaar als isolatiemateriaal. Dit materiaal wordt vermalen en verhit. Door hitte zet de kurk uit, vergelijkbaar met popcorn, waarna het zich bindt tot stevig geheel door de natuurlijke aanwezige harsen. Geëxpandeerde kurk heeft meerdere voordelen. Het materiaal isoleert goed in de winter, is bestand tegen vocht en veroudering, en heeft een zeer lange levensduur. Daarnaast is het volledig circulair. Tijdens de groei van de kurkeik en het productieproces wordt meer CO₂ vastgelegd dan uitgestoten, waardoor het materiaal een negatieve CO₂-balans heeft.

Januari 2024  - Hetis zover: samen met een aantal vrijwilligers van Duurzaam Duinoord en EnergieKas hebben we de Haagse Mini Kwekerij opgebouwd. De basisopbouw bestaat uit geëxpandeerde kurk, schapenwol,  hennepvilt of jute en substraat. Komende tijd wordt de kwekerij verder ingericht met inheemse soorten. Als eye catcher hebben we een echte kurkeik geplaatst.

September 2025  - Een nieuwe energie uit de wijk challenge is aangekondigd. Dit is de vijfde en laatste ronden worden eerdere winnaars de kans geboden om hun succesvolle initiatieven op te schalen naar andere straten, wijken of zelfs de hele stad. Zo kunnen we meer inwoners bereiken, een grotere impact maken en met behulp van de ideeën van de bewoners onze stad duurzamer maken. Wij zullen als team overleggen hoe we hier invulling aan kunnen geven.